20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü: Çocuk Haklarının Güvence Altına Alınması ve Kamunun Sorumluluklarını Yerine Getirmesi İçin Mücadeleyi Sürdüreceğiz
Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin kabul edilmesinin üzerinden 37 yıl geçmesine rağmen, bugün Türkiye’de ve dünyanın pek çok yerinde çocuklar en temel insan haklarından yoksun bırakılmaya devam ediyor. Yoksulluk, savaşlar, ayrımcılık, şiddet ve emek sömürüsü milyonlarca çocuğun yaşamını ve geleceğini tehdit ediyor. Oysa yaşamak, sağlıklı gelişmek, eğitim almak, oyun oynamak ve güvenli bir ortamda büyümek her çocuğun koşulsuz hakkıdır.
Çocuklar yalnızca korunması gereken bireyler değil, kendi yaşamları ve gelecekleri hakkında söz sahibi olan hak özneleridir. Görüşlerinin dinlenmesi, kendilerini ilgilendiren kararlara katılabilmeleri ve üstün yararlarının gözetilmesi, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin temel ilkelerindendir.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2025 yılı verilerine göre, 0-17 yaş grubundaki çocukların %36,8’i yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altındadır. Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı’nın (TEPAV) 9 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı araştırmaya göre ise; Türkiye’de yaklaşık 6,7 milyon çocuk, yani çocukların %31’i yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Bu veriler, çocuk yoksulluğunun Türkiye’de yapısal ve süreklilik gösteren bir sorun olduğunu ortaya koymaktadır.
Milyonlarca çocuğun yeterli beslenemediği, nitelikli eğitime ulaşamadığı ve güvenli barınma koşullarından yoksun olduğu bir ülkede çocuk haklarının güvence altında olduğundan söz edilemez. Bu koşullar; çocukların ihmal, istismar ve sömürüye açık hale gelmesine, çeşitli toplumsal sorunlarla ve adli sistemle karşı karşıya kalmasına da zemin hazırlamaktadır.
Çocuk hak ihlallerinin sonuçlarına sağlık kurumlarında her gün tanıklık edilebilmektedir. Yetersiz beslenmenin neden olduğu büyüme ve gelişme sorunları, önlenebilir hastalıklar, çalıştırılan çocukların yaralanmaları, şiddet ve istismarın çocukların bedenlerinde ve ruhlarında bıraktığı izler bu ihlallerin somut sonuçlarıdır. TÜİK’in 2024 yılı Çocuk Sağlığı ve Yoksunluğu araştırmasına göre, 15 yaş ve altındaki çocukların bulunduğu hanelerin %10’unda çocuklar ekonomik yetersizlik nedeniyle günde en az bir kez taze meyve ve sebze tüketememektedir.
Çocukların sağlık hakkı, yalnızca hastalandıklarında tedavi edilmeleri ile güvence altına alınamaz. Koruyucu sağlık hizmetlerine, aşılama ve gelişim izlemlerine, ruh sağlığı hizmetlerine zamanında ve eşit biçimde ulaşabilmeleri de bu hakkın ayrılmaz parçalarıdır. Sağlık hizmetlerinden yararlanmanın önündeki ekonomik, coğrafi ve dilsel engeller kaldırılmalıdır.
Öte yandan çocuk sağlığını belirleyen koşullar sağlık hizmetleriyle de sınırlı değildir. Beslenme, barınma, soluduğu hava, ailenin çalışma ve yaşam koşulları ile toplumsal çevre çocukların sağlığını doğrudan etkiler. Bu nedenle çocukların sağlık hakkını savunmak, aynı zamanda yoksullukla, eşitsizliklerle ve ayrımcılıkla mücadele etmeyi gerektirir.
Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu Araştırma Merkezi’nin (DİSK-AR) Eylül 2026 tarihli araştırmasına göre; Türkiye’de 15-17 yaş grubunda çalışan çocuk sayısı 2021 yılında 520 bin iken, 2025 yılında 882 bine yükselmiştir. Bu dönemde çalışan çocuk sayısındaki artış yaklaşık %70’tir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) Meclisi verilerine göre; 2024 yılında en az 71, 2025 yılında ise en az 94 çocuk çalışırken yaşamını yitirmiştir. İSİG Meclisi’nin 2025-2026 eğitim-öğretim dönemine (1 Eylül 2025-31 Ağustos 2026) ilişkin verilerine göre ise en az 95 çocuk iş cinayetlerinde yaşamını yitirmiştir.
Çocuk işçiliği yalnızca bir emek sömürüsü değil; çocukların yaşam, sağlık, eğitim ve gelişim haklarının da ağır biçimde ihlalidir. Mesleki eğitim merkezleri (MESEM) başta olmak üzere mesleki eğitim uygulamalarının çocuk emeğinin sömürülmesine zemin hazırlamasına izin verilmemeli, bu uygulamalara son verilmelidir.
Başta Ortadoğu olmak üzere dünyanın farklı bölgelerinde süren savaşlar ve silahlı çatışmalar da çocukların yaşam hakkını tehdit etmektedir. Çocuklar öldürülmekte, yaralanmakta, ailelerini kaybetmekte, zorunlu göçe maruz bırakılmakta ve temel sağlık hizmetlerinden yoksun kalmaktadır. Savaşların yol açtığı yerinden edilme, eğitimden kopma, sağlık hizmetlerine erişememe ve ağır travmalar, çocukların yalnızca bugününü değil, geleceğini de etkilemektedir.
Çocukların anadilleri, etnik kimlikleri, inançları, cinsiyetleri, engellilik durumları veya göçmen statüleri nedeniyle ayrımcılığa uğramaları kabul edilemez. Hiçbir çocuğun yaşam hakkı siyasi, ekonomik veya askerî çıkarların gerisinde bırakılamaz.
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü, çocukların maruz kaldığı hak ihlallerini görünür kılmanın yanı sıra bu ihlallere karşı ortak mücadeleyi büyütme ve çocukların sözünü, iradesini esas alan bir yaşamı birlikte kurma sorumluluğumuzu hatırlatmaktadır.
Bu doğrultuda;
- Çocuk yoksulluğunu ortadan kaldıracak, eşitsizlikleri giderecek hak temelli sosyal ve ekonomik politikalar hayata geçirilmelidir.
- Bütün çocukların yeterli ve sağlıklı beslenme olanaklarına erişimi güvence altına alınmalı, bir öğün ücretsiz okul yemeği ve temiz su hakkı sağlanmalıdır.
- Çocuk işçiliğine son verilmeli, çocuk emeğinin sömürülmesine yol açan MESEM uygulamaları sonlandırılmalıdır.
- Sağlık hizmetlerinin sunumundaki sınıfsal ve bölgesel eşitsizlikler ortadan kaldırılmalıdır.
- Bütün çocukların ücretsiz, nitelikli, anadilinde ve erişilebilir sağlık hizmetlerinden yararlanması sağlanmalıdır.
- Koruyucu sağlık, aşılama, ruh sağlığı ve gelişimsel izlem hizmetleri bütün çocuklar için erişilebilir olmalıdır.
- Çocukların kendilerini ilgilendiren kararlarda görüşlerini özgürce ifade edebilmeleri ve bu görüşlerin dikkate alınması güvence altına alınmalıdır.
- Çocuklara yönelik her türlü şiddet, ihmal ve istismarı önlemek için etkin kamusal mekanizmalar oluşturulmalıdır.
- Çocuk hakları ihlallerine ilişkin veriler düzenli, şeffaf ve kamuoyunun erişimine açık biçimde yayınlanmalıdır.
- Çocukların özgürlüklerinden yoksun bırakılmasına alternatif, onarıcı adalet mekanizmaları geliştirilmelidir.
- Türkiye, BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye koyduğu çekinceleri kaldırmalı ve sözleşmeden doğan yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmelidir.
- Savaşlara son verilmeli, bütün çocukların barış içinde ve özgürce yaşama hakkı güvence altına alınmalıdır.
Çocukların yaşamını ve sağlığını korumak, onları hastalıklardan ve hak ihlallerinden uzak tutmanın ötesinde, kendi yaşamları hakkında söz sahibi olabildikleri, görüşlerinin dikkate alındığı ve haklarının güvence altında olduğu koşulları yaratmayı gerektirir. Bu koşulları sağlamak kamunun temel sorumluluğudur.
Hekimlik meslek değerlerimiz ve insan haklarına bağlılığımız doğrultusunda; çocukların başta yaşam, kendini ifade etme ve düşünce özgürlüğü, sağlık ve gelişim hakları olmak üzere bütün haklarının güvence altına alınması, ihlallerin önlenmesi ve kamunun sorumluluklarını yerine getirmesi için mücadele etmeyi sürdüreceğiz.
Türk Tabipleri Birliği İnsan Hakları Kolu
Türk Tabipleri Birliği Merkez Konseyi
Adana Tabip Odası Adana Tabip Odası